กรมช่างสิบหมู่ (Department of the Ten Crafts)

งานช่างเครื่องสด

จิตกาธานของหลวงตามหาบัว (ญาณสัมปันโณ) เมื่อวันที่ ๕ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๕๔ ใช้งานเครื่องสด อันประกอบไปด้วย งานแกะสลักของอ่อน งานช่างแทงหยวก และงานช่างประดิษฐ์ดอกไม้สด

คลิกที่นี่เพื่อไปอ่านเรื่องช่างเครื่องสด

กรมช่างสิบหมู่ เป็นกรมช่างหลวง กรมใหญ่กรมหนึ่งมาแต่สมัยโบราณ ลักษณะ และความสำคัญของช่างสิบหมู่ และกรมช่างสิบหมู่นี้ พึ่งทราบได้จากพระราชดำรัส ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงแถลง พระบรมราชาธิบาย แก้ไขการปกครองแผ่นดิน เมื่อพุทธศักราช ๒๔๓๐ ทรงมีพระราชดำรัสเรื่อง “กรมช่างสิบหมู่” ขึ้นไว้ให้ทราบดังนี้

“ส่วนซึ่งแบ่งปัน ฝ่ายทหารแต่ทำการฝ่ายพลเรือนนั้น คือ กรมช่างสิบหมู่ ซึ่งแบ่งไว้ในฝ่ายทหารนั้น ก็คงจะ เป็นด้วยช่างเกิดขึ้นในหมู่ทหาร เหมือนทหารอินเยอเนีย แต่ภายหลังมา เมื่อทำการต่างมากขึ้น จนถึงเป็นการละเอียด เช่น เขียน ปั้น แกะสลัก ก็เลยติดอยู่ในฝ่ายทหาร แต่ไม่ได้เกี่ยวข้องอันใดในราชการทหาร ไม่ได้ขึ้นกรมพระกลาโหม มีแต่กองต่างหาก แม่กองนั้น มักจะเป็นเจ้านายโดยมาก เมื่อเกิดช่างอื่นๆ ขึ้นอีกก็คงอยู่ในกรมเดิม ฝ่ายพลเรือนบ้าง ทหารบ้าง ไม่เฉพาะว่ากรมช่าง จะต้องเป็นทหาร”

อนึ่ง การช่างต่างๆ ในกรมช่างสิบหมู่นี้ มีช่างทำการร่วมอยู่ด้วยกันหลายประเภท นับเป็นกรมช่างใหญ่ และ เป็นส่วนราชการแต่โบราณ ที่ได้จัดการรวบรวมคน ที่เป็นช่างประเภทต่างๆ มาประจำทำราชการทางการช่าง สนองราชกิจ ของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เป็นช่างที่ชำนาญการเฉพาะประเภท มีอยู่จำนวนมากกว่าในกรมอื่นๆ

“กรมช่างสิบหมู่” เป็นชื่อส่วนราชการเมื่อสมัยโบราณส่วนหนึ่ง ที่มีฐานะ และความสำคัญระดับ “กรม” ตามขนบนิยม และ ระเบียบการบริหารราชการแต่สมัยก่อน

ชื่อ “กรมช่างสิบหมู่” ย่อมบอกความหมายอยู่ในตัวเองว่า เป็น “กรม” หรือ ส่วนราชการ ที่เกี่ยวกับการช่าง ต่างๆ มีอยู่หลายพวก หลายหมู่ด้วยกัน ทั้งนี้พิจารณาได้จากคำว่า “สิบหมู่” ที่อยู่ต่อข้างท้ายคำว่า “ช่าง” ย่อมแสดงความหมายให้ทราบได้ว่า เป็นกรมที่ข้าราชการในกรม เป็นช่างต่างจำพวกกัน ร่วมกับราชการอยู่ที่นั้น ประมาณได้ “สิบหมู่” ซึ่งจัดว่า เป็นส่วนราชการทางการที่ใหญ่ และสำคัญกรมหนึ่ง

กระนั้นก็ตามชื่อว่า “กรมช่างสิบหมู่” หรือ คำว่า “ช่างสิบหมู่” ยังดูจะเป็นปัญหาว่า มีข้าราชการเป็นช่างทำการช่างต่างๆ อยู่เพียง ๑๐ ประเภท หรือ ๑๐ หมู่เท่านั้น หรือ จึงได้รับการกำหนดชื่อ ขนานนามว่า “กรมช่างสิบหมู่” ทั้งนี้ เนื่องด้วยมีพระนิพนธ์ ของพระวรวงศ์เธอพระองค์เจ้าประดิษฐวรการ ผู้บัญชาการกรมช่างสิบหมู่ ในรัชกาล พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงเป็นโครง ว่าด้วยช่างจำพวกต่างๆ บรรดาที่สังกัดอยู่ในกรมช่างสิบหมู่ ที่พระองค์ทรงกำกับราชการอยู่สมัยนั้น มีจำพวกช่าง จำนวนมากกว่า ๑๐ หมู่ ดังความตามโคลงพระนิพนธ์ ต่อไปนี้

ยางรักกับศิลปไทย

ต้นรัก (Lacquer Tree)

ต้นรัก หรือ(Lacquer Tree) มีชื่อทางภาษาพฤกษศาสตร์ว่า MELONORRHOEA USITATA หรือในแต่ละภาคของประเทศไทยเรียกชื่อต่างๆ กัน ดังต่อไปนี้

คลิกที่นี่เพื่อไปอ่านเรื่องต้นรักและยางรัก

การสร้างสรรค์ศิลปวัตถุที่จัดเป็นงานศิลปไทยนั้น ยางรักเป็นวัสดุปัจจัยสำหรับการสร้างสรรค์อยู่หลายประเภทด้วยกัน ทั้งนี้เนื่องด้วยยางรักมีคุณสมบัติดังกล่าวข้างต้น ยางรักจึงเป็นปัจจัยให้การสร้างงานศิลปไทยเป็นที่สำเร็จประโยชน์ได้หลายประเภท ดังลำดับให้ทราบโดยสังเขป ในที่นี้ต่อไปนี้

ยางรักในงานสถาปัตยกรรม

การใช้ยางรักในงานสถาปัตยกรรมอย่างไทยประเพณี ที่มีมาแต่กาลก่อน อาจนำมาอ้างถึงพอเป็นอุทาหรณ์ ณ ที่นี้ พึงทราบได้ ดังนี้

เมื่อปลายสมัยอยุธยา มีหลักฐานที่เป็นเอกสารพรรณนาว่าด้วย การใช้ยางรักในงานสถาปัตยกรรม ปรากฏในเอกสารเรื่อง “คำให้การขุนหลวงวัดประดู่ทรงธรรม” หรือ “เอกสารจากหอหลวง” อ้างถึงพระตำหนักที่ประทับของเจ้านายพระราชวังหลวงสมัยนั้น ปรากฏอยู่หลายแห่ง ดัง

“ด้านเหนือ มีพระตำหนัก ปลูกปักเสาลงในสระด้านเหนือหลังหนึ่ง ห้าห้องฝากระดานเขียนลายรดน้ำ ทองคำเปลวพื้นทารัก มีฉ้อฟ้าหางหงษ มุขซ้อนสองชั้น… ในสระหว่างมุขโถงด้านใต้นั้น ปลูกพระที่นั่งปรายข้าวตอกหลังหนึ่ง เสาลงในสระ หลังคามีฉ้อฟ้าหางหงษ มุขซ้อนสองชั้น ฝาไม่มี มีแต่ลูกกรงมะหวดรอบพระเฉลียง เสาราย ทารัก เขียนทองคำเปลวทรงข้าวบิณฑ์”

ข่าวประชาสัมพันธ์

สำหรับท่านที่สนใจ ต้องการประชาพันธ์ข่าวสาร ของหน่วยงาน องค์กร หรือ สถาบันของท่าน สามารถส่งรายละเอียด

มาให้เราได้ที่ cs@changsipmu.com